ផែនការណ៍ធ្វើបញ្ជីសារពើភ័ណ្ឌ និងការផ្តិតឡើងវិញនូវផ្ទាំងសិលាចារិកខ្មែរ ក្នុងអតីតព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា(១៩៩៣-២០១០) (ភាគ ៣)

ដូចក្នុងភាគ ១ និង ភាគ ២ កន្លងមក នៅនេះ យើងសូមរំលឹកថា ការស្វែងយល់ពីប្រវត្តិសាស្ត្រ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបូរាណ ពឹងផ្អែកមួយភាគធំលើកំណត់ហេតុចិន និងឯកសារជាលាយលក្ខណ៍អក្សរចារលើថ្ម ឬច ។ ហេតុដូច្នេះហើយ បានជាចាប់តាំងពីចុង ស.វ ទី១៩ រហូតដល់ ១៩៧០ ពោលគឺមុនរបបសាធារណៈរដ្ឋរបស់លោក លន់ នល់ មក អ្នកស្រាវជ្រាវបារាំងនិងខ្មែរជាច្រើនជំនាន់ បានបំពេញកិច្ចការដ៏សំខាន់នេះយ៉ាងមមាញឹក ។ ហើយការចេះដឹងអំពីវប្បធម៌ និង អារ្យធម៌ ខ្មែរនាសម័យបុរាណពោលគឺ ប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ជាតិខ្មែរ ត្រូវបានកែលំអឡើងជាលំដាប់ផងដែរ យោងលើទិន្នន័យថ្មីៗ បានមកពីការសិក្សាវិភាគខាងសិលាចារិកសាស្ត្រ ។

សេចក្តីប្រកាស ការបង់លេខថ្មីលើសិលាចារឹកខ្មែរ នៅឆ្នាំ ១៩៩៤

ក៏ប៉ុន្តែជាការសោកស្តាយជាទីបំផុតដែរ ក្នុងការធ្វើបញ្ជីសិលាចារិកខ្មែរ អ្នកឯកទេសនៃសាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេស មិនបានយកសំណៅដើមនៃសិលាចារិកទាំងនោះ ដែលគេផ្តាមរួច ទៅដម្កល់ទុកនៅបណ្ណាល័យជាតិ ឬនៅសារមន្ទីជាតិ របស់ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទេ ។ ខាងលើនេះជាទង្វើអវិជ្ជាមួយគួរឲ្យកត់សម្គាល់ ម្លោះហើយអ្នកស្រាវជ្រាវខ្មែរត្រូវអញ្ជើញទៅ យ៉ាងពពាក់ពពួន ដើម្បីអានសំណៅដើមនៃឯកសារទាំងនោះ នៅបណ្ណាល័យជាតិ និង សាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេស នៅឯទីក្រុងបារីសឯណោះវិញ ។
គឺដោយសារមូលហេតុនេះហើយ ទើបក្រោយពីការបោះឆ្នោតនៅឆ្នាំ ១៩៩៣ ក្នុងខណៈយើងជាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ ទទួលបន្ទុកជាអ្នកអភិរក្សបេតិកភ័ណ្ឌជាតិ ហើយដោយសារមានការយល់ព្រមពីអតីតលោក រដ្ឋមន្ត្រីនៃក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈផង យើងក៏បានលើកជាផែនការណ៍ជាតិមួយ ដើម្បីធ្វើបញ្ជីសារពើភ័ណ្ឌថ្មីមួយ ដោយការផ្តាមសិលាចារិកទូទាំងប្រទេសឡើងវិញ ។ តែផ្ទុយពីសម័យអាណានិគមបារាំង លើកនេះយើងបានរក្សាទុកសំណៅដើម នៃផ្ទាំងសិលាចារិកដែលបានផ្តាមរួច នៅបណ្ណាល័យនៃសារមន្ទីជាតិភ្នំពេញ ជាសម្បត្តិជាតិ សម្រាប់កូនចៅខ្មែរយើងនាជំនាន់ក្រោយសិក្សាស្រាវជ្រាវ ។

ការផ្តាមផ្ទាំងសិលាចារឹកនៅវត្តកោះ Ka 117 នៅខេត្តកំពង់ធំ នៅឆ្នាំ ១៩៩៥ ជាមួយសាស្ត្រាចារ្យ ឡុង សៀម និង ការមកដល់នៃផ្ទាំងសិលាចារឹកប្រែរូប ចេញពីប្រាសាទមកដល់កាន់អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ ដោយលោក អួង វន, ស្លាប់ (ថត ១៩៩៦)

អនុស្សាវរីយ៍ដ៏ជូរចត់មួយគឺ ផែនការណ៍ដ៏សំខាន់នេះ ដែលតាមពិតគឺជាការបន្តវេនពីសកម្មភាពពីមុន តែមិនបានទទួលផលផ្លែជាវិជ្ជមានឡើយ ដោយកង្វះការគាំទ្ររបស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេស ។ ដូច្នេះបានជាយើងត្រូវបង្ខំចិត្ត យកបៀរវត្សរ៍ប្រចាំខែ ឬប្រាក់ឧបត្ថមដ៏ស្តួចស្តើងខ្លះ ដែលបានមកពីការបំពេញបេសកកម្មក្រៅប្រទេស ដើម្បីប្រើប្រាស់ ។ ប្រឈមមុខ នឹងទំហំការងារដ៏ធំធេង ហើយទោះបីសកម្មភាពរបស់យើង គ្រាន់តែជាវិធានការណ៍មួយ ប្រៀបផ្ទឹមទៅនឹងទឹកមួយដំណក់ ក្នុងមហាសាគរក៏មែនពិត ។ ក៏ប៉ុន្តែ យើងបានខិតខំធ្វើ ព្រោះគិតថា ធ្វើបានច្រើនក្តី តិចក្តី ប្រសើរជាងឥតបានធ្វើអ្វីទាំងអស់ ។ បើនិយាយមួយបែបទៀត យើងមិនអាចដេកនៅស្ងៀម ដោយសង្ឃឹមថា បរទេសដូចជា អង្គការអន្តរជាតិនានា រួមមាន អង្គការយូណេស្កូជាដើម មកជួយយកអាសារ ឬសង្គ្រោះវប្បធម៌ជាតិយើងឲ្យអស់ពីកម្លាំងកាយចិត្តនោះទេ ក្នុងខណៈដែលស្ថាប័នទាំងនោះ មិនដែលបានលើកតម្លៃលើការស្រាវជ្រាវពីខ្មែរម្តងណាឡើយ ជាងប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ ។
តាមពិតទៅ យើងបានស្នើទៅស្ថាប័នបរទេស មួយចំនួនដែលពាក់ព័ន្ធ ជាច្រើនលើកច្រើនគ្រាដែរ ក៏ប៉ុន្តែម្តងហើយម្តងទៀត យើងមិនបានទទួលនូវការឧបត្ថម្ភ សូម្បីតែបន្តិចបន្តួចក៏គ្មានឡើយ ។ មូលហេតុចម្បង គ្មានថវិកាសមស្រប ។

ការរកឃើញឡើងវិញ សិលាចារឹក នៅព្រៃវែង ដោយអ្នកនិពន្ធ(ថត ១៩៩៥)

    ដូច្នេះ លទ្ធផលនៃកម្មវិធីរបស់យើងពីឆ្នាំ ១៩៩៣ ដល់ ឆ្នាំ ២០១០ មិនទាន់មានលក្ខណៈពេញលេញ ឬសមគួរនៅឡើយ ដូចការគ្រោងទុកនោះទេ ដោយហេតុខាងលើ ។ ក៏ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ជាញឹកញាប់ លទ្ធផលនៃការរកឃើញនូវផ្ទាំងសិលាចារឹកថ្មីៗរបស់យើង បែជាត្រូវបានអ្នកឯកទេសខ្មែរ និងបរទេសនៅក្នុង និងក្រៅស្រុកលើកយកមកអធិប្បាយ ក្នុងការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់ពួកគេ ដូចជាអ្នកគ្រូ ពៅ សវរស, លោក ក្លូត ហ្ស័ក, លោក ហ្គែកគី និង លោក ហ្គែកឆ្មៃមែរ ជាដើម ។ នេះសឲ្យឃើញថា ការស្រាវជ្រាវរបស់យើងគឺជា វិភាគទានមួយយ៉ាងសំខាន់ ដែលយើងបានរួមចំណែក ដើម្បីជួយស្តារប្រវត្តិសាស្ត្រខេមរជាតិឲ្យកាន់តែប្រសើរឡើង ។ ព្រោះថា ចង់ឬមិនចង់ សិលាចារិក គឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះ នៃប្រវត្តិសាស្ត្រសកលជារួម ហើយដោយឡែកប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសកម្ពុជា ។
    សូមជម្រាបផងដែរ យូរៗម្តង អ្នកស្រុកបានរាយការណ៍ ពីការរកឃើញនូវសិលាចារិកថ្មីៗ មួយចំនួនថែមទៀត ដែលយើងបានប៉ាន់ស្មានថា មិនតិចជាង ២៥ផ្ទាំង នៅតាមបណ្តាខេត្តនានានោះទេ ។ ដោយសារតែយើងគ្មានលទ្ធភាពនិងទៅផ្តាមឡើយ ដោយកក្តាសេដ្ឋកិច្ច និងមធ្យោបាយដឹកជញ្ជូន ។ ដូច្នេះ យើងសង្ឃឹមថា ស្ថាប័នពាក់ព័ន្ធនឹងគិតគូអំពីរឿងនេះ បើសិនជាគេមិនចង់ឲ្យផ្ទាំងសិលាចារិកទាំងនេះ ដែលជាមូលដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិត្រូវបាត់បង់ជាយថាហេតុ ។
    ជាទូទៅ យើងអាចនិយាយបានថា សិលាចារិកដែលយើងបានរកឃើញថ្មីនោះ គ្រាន់តែមួយភាគដប់នៃចំនួនសរុប ប៉ាន់ស្មាននៃចំនួនសិលាចារិកថ្មីៗ កំពុងស្ថិតនៅតាមដុមព្រៃ ឬកប់ក្នុងដី ក្នុងប្រទេស ឬនៅក្រៅប្រទេសជិតខាង ដែលគេទើបតែបានរកឃើញ ដូចករណីសិលាចារិក នៅប្រាសាទតាមាន់ធំជាដើម ដែលសព្វថ្ងៃត្រូវបានគេយកទៅ តម្កល់នៅក្នុងសារមន្ទីជាតិ នៃព្រះរាជាណាចក្រថៃបច្ចុប្បន្ន ជាឧទាហរណ៍ស្រាប់ ។
    សូមជម្រាបផងដែរថា ក្នុងបញ្ជីបន្ថែមនៃសិលាចារិកកម្ពុជា បោះពុម្ភដោយលោកសាស្ត្រាចារ្យ ដែលជាគ្រូរបស់លោក ក្លូត ហ្ស័ក (BEFEO , 58 , 1971) គេឃើញមានសិលាចារិកខ្មែរទាំងអស់ចំនួន ១០៥០ តែប៉ុណ្ណោះ ។ មានន័យថា បញ្ជីនេះនៅមានកង្វះខាតជាដំណំ ពីព្រោះមិនបានបញ្ចូលនូវផ្ទាំងសិលាចារិក ដែលទើបតែត្រូវបានរកឃើញថ្មី ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩៩៣ ដល់ឆ្នាំ ២០១០ នេះនៅឡើយ ។
    បើគិតចំនួនសិលាចារិកតាំងតែពីឆ្នាំ ១៩៩៣ រហូតដល់ឆ្នាំ ២០១០ ចំនួនសិលាចារិកថ្មីមានចំនួនជាង ១០០ផ្ទាំង ទាំងខ្លី ទាំងវែង ។ ហើយយើងសង្ឃឹមយ៉ាងកក់ក្តៅថា យើងនឹងបានទទួលនូវផ្ទាំងសិលាចារិកផ្សេងៗឯទៀត ក្នុងពេលអនាគតខាងមុខនេះពុំខាន ។ គួរកត់សំគាល់ថា សាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេស បានប្រើតួរអក្ស K មានន័យថា Khmer (ខ្មែរ) ជាលេខរៀងសម្រាប់ចុះបញ្ជីរ នូវរាល់ផ្ទាំងសិលាចារិកខ្មែរ ដែលខ្លួនបានរកឃើញនៅប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង ប្រទេសលាវ (ឡាវ) ប្រទេសសៀម និងប្រទេសកម្ពុជា ។ ចំពោះយើងៗប្រើតួរអក្ស Ka អនុលោមតាម សេចក្តីសម្រេចមួយរបស់ក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាយើងជាមេគំនិត ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះសោត ក្នុងការធ្វើជំរឿនថ្មី យើងក៏បានបញ្ចូលក្នុងបញ្ជីរថ្មីរបស់យើង នូវរាល់ផ្ទាំងសិលាចារិកចាស់ដែរ ដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការស្រាវជ្រាវសិក្សាអំពីប្រភពវប្បធម៌ខ្មែរ ។ ធ្វើយ៉ាងនេះ យើងអាចនឹងក្តោប ឬកាន់កាប់វិស័យសិលាចារិកសាស្ត្ររបស់ជាតិខ្មែរឡើងវិញដោយខ្លួនឯង ផ្ទាល់ បានគួរឲ្យពេញចិត្តថ្លើម ។
    ពិសេសទៀត សូមជម្រាបផងដែរថា អត្ថប្រយោជន៍នៃការដាក់លេខជំរឿនថ្មីបែបនេះ (Ka) គឺមានអត្ថប្រយោជន៍ជាអនេកទៅថ្ងៃក្រោយ ក្នុងការធ្វើឲ្យនិស្សិតខ្មែរ ចេះស្រលាញ់ ខិតខំរក្សាមរតកវប្បធម៌របស់ដូនតា ពោលគឺ ឲ្យចេះទទួលខុសត្រូវចំពោះវាសនាខ្លួនឯង ៕ នៅមានត (ម.ត្រាណេ)
ពាក្យសរសេរបម្រួញ : MT = Michel Tranet , EFEO = Ecole Francaise d’ Extreme-Orient , FADT = Fine Arts Department of Thailand

- Ka 119 ដល់ Ka 158 សម័យនគរភ្នំ ដកស្រង់ចេញពី : Louis Malleret 1960. Archeologie du Delta du Mekong, EFEO. Paris

- Ka 159 ដល់ Ka 161 អង្កាំមកពីក្លងធំ ខេត្តជល់បុរី ដកស្រង់ចេញពីឯកសារ : Muang Boran. vol. 12, No 3, July-Sept និង Ka 162 អង្កាំមកពីទីក្រុងអ៊ូថង ខេត្តសុផាន់បុរី ប្រទេសថៃ បច្ចុប្បន្ន ឯកសាររបស់ Jean Boisselier, 1965. “Recentes decouvertes archeologiques en Thailande”, AA, t.XII,- 1972, “Travaux de la mission archeologique”, AA, t.XXV.

- Ka 163 ដល់ Ka 179 អក្សរចារលើសន្លឹកមាស សម័យនគរភ្នំស.វទី ៤ - ៦ នៃគ.ស ដកស្រង់ចេញពី : Le Thi Lien. 2005. Buddhist & Hindu Art in the Cuu Long River Delta, Prior to the 10th century AD. Ed. The Gioi.

(ម.ត្រាណេ)

សិល្បៈ និង ប្រាសាទបុរាណ

១ to ១៥ of ១៨៩ ទៅមុខ